AI-geletterdheid verplicht: wat artikel 4 van de AI-verordening echt van je vraagt (2026)

Gepubliceerd 29 augustus 2026

Er wordt veel verkocht op één woord: verplicht. Cursussen, certificaten en keurmerken, allemaal met de belofte dat je organisatie er straks mee "voldoet".

De wettekst zelf is nuchterder. Hij noemt geen enkel certificaat, en hij is in juli 2026 op een belangrijk punt gewijzigd. Hieronder wat er letterlijk staat, voor wie het geldt, wat "aantoonbaar" betekent en wat het risico werkelijk is, met bronnen.

AI-geletterdheid is volgens artikel 4 van de AI-verordening de kennis, vaardigheid en het begrip die mensen nodig hebben om AI-systemen verantwoord in te zetten, afgestemd op hun rol, hun voorkennis en de context waarin het systeem wordt gebruikt. Sinds 2 februari 2025 moet elke organisatie die AI ontwikkelt of zakelijk gebruikt maatregelen nemen die de ontwikkeling van die geletterdheid ondersteunen.

Dit artikel is geen juridisch advies. Het geeft de wettekst en de uitleg van de toezichthouders weer, met bronnen, zodat je het zelf kunt nalezen. Twee dingen vooraf, omdat ze in vrijwel elke verkooppitch misgaan: AI-geletterdheid is geen certificaat en geen cursusmiddag die je afvinkt. Het is aantoonbare competentie, passend bij rol en risico.

Wat artikel 4 letterlijk zegt

Sinds 27 juli 2026 geldt een nieuwe versie van artikel 4. Verordening (EU) 2026/1744, de Digital Omnibus, heeft het artikel vervangen. De huidige tekst luidt:

"Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen nemen maatregelen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid van hun personeel en andere personen die namens hen AI-systemen exploiteren en gebruiken, te ondersteunen, en houden daarbij rekening met hun technische kennis, ervaring, onderwijs en opleiding en de context waarin de AI-systemen zullen worden gebruikt, evenals met de personen of groepen personen ten aanzien van wie de AI-systemen zullen worden gebruikt. Deze verplichting houdt niet in dat aanbieders of gebruiksverantwoordelijken een bepaald niveau van AI-geletterdheid moeten waarborgen voor personen."

Die laatste zin is nieuw en belangrijk. De versie uit 2024 vroeg organisaties te "zorgen voor een toereikend niveau". De wetgever constateerde dat zo'n harde norm niet paste bij alle soorten organisaties en kleinere ondernemingen extra regeldruk gaf, en herschreef de plicht naar het ondersteunen van de ontwikkeling. Het is dus een inspanningsverplichting, geen resultaatsverplichting: je hoeft niet te bewijzen dat een medewerker een niveau haalt, wel dat je passende maatregelen nam.

Lees dat niet als een vrijbrief. In dezelfde toelichting schrijft de wetgever dat AI-geletterdheid "een strategische prioriteit moet vormen, ongeacht de verplichtingen op het gebied van regelgeving en mogelijke sancties". De lat voor handhaving ging omlaag. De reden om het te doen niet.

Voor wie geldt AI-geletterdheid?

Voor twee groepen. De tweede is breder dan de meeste mensen denken.

Aanbieders ontwikkelen een AI-systeem, of laten er een ontwikkelen, en brengen het onder eigen naam op de markt.

Gebruiksverantwoordelijken zijn volgens artikel 3 van de AI-verordening "een natuurlijke of rechtspersoon, overheidsinstantie, agentschap of ander orgaan die/dat een AI-systeem onder eigen verantwoordelijkheid gebruikt, tenzij het AI-systeem wordt gebruikt in het kader van een persoonlijke niet-beroepsactiviteit".

Die uitzondering is smal: alleen persoonlijk, niet-beroepsmatig gebruik valt erbuiten. Laat je team ChatGPT, Copilot, Gemini of Claude voor het werk gebruiken, dan is je organisatie gebruiksverantwoordelijke en geldt artikel 4. Geen drempel voor omvang, geen uitzondering voor het MKB, geen sectorbeperking. Lid 2 noemt kmo's zelfs expliciet als groep die de Commissie en de lidstaten moeten ondersteunen bij het nakomen van deze plicht.

De verplichting reikt verder dan je loonlijst. De tekst noemt "personeel en andere personen die namens hen AI-systemen exploiteren en gebruiken". De Q&A van de Europese Commissie legt dat uit als iedereen die direct met het systeem werkt, dus ook ingehuurde krachten en dienstverleners. De AP vat het op haar pagina over AI-geletterdheid samen als: "Iedereen die binnen of namens een organisatie met AI-systemen werkt."

Wat "aantoonbaar" in de praktijk betekent

Hier zit het gat tussen de wet en wat eromheen wordt verkocht. De Europese Commissie is expliciet: "There is no need for a certificate. Organisations can keep an internal record of trainings and/or other guiding initiatives." Geen verplicht certificaat, geen voorgeschreven cursusduur, geen aangewezen aanbieder. De AP zegt hetzelfde vanuit de andere kant: organisaties moeten maatregelen nemen, maar "welke maatregelen dat precies zijn, staat niet in de wet".

Wat de wet wél voorschrijft, staat in artikel 4 zelf. De maatregelen moeten rekening houden met de technische kennis, ervaring en opleiding van de betrokkenen, de context waarin het systeem wordt gebruikt, en de mensen op wie het wordt toegepast. Dat is de norm: niet "hoeveel uur training", maar "gedifferentieerd naar rol en risico".

Aantoonbaar betekent dus dat je vier vragen met een document kunt beantwoorden in plaats van met een mening:

• Welke AI-systemen gebruiken we, wie gebruikt ze en waarvoor?
• Welk niveau van begrip hoort bij welke rol, gegeven het risico?
• Wat hebben we per groep gedaan, en wanneer?
• Wanneer hebben we geëvalueerd, en wat pasten we daarna aan?

Wie dat op orde heeft, heeft aantoonbare AI-geletterdheid, ook zonder één certificaat. Wie alleen een deelnamelijst van een webinar heeft, heeft een deelnamelijst. De Commissie onderhoudt een verzameling praktijkvoorbeelden van organisaties die dit inrichtten, inmiddels ruim veertig initiatieven.

Handhaving en risico: wat er echt staat

Op dit punt circuleren de meeste onjuiste cijfers, dus hier alleen wat verifieerbaar is.

Wie houdt toezicht. Volgens de Commissie ligt toezicht op artikel 4 niet bij het AI Office maar bij de nationale markttoezichtautoriteiten, die "will start supervising and enforcing the rules as of 2 August 2026".

Hoe Nederland dat regelt. Dat is nog niet af. Het kabinet bracht op 20 april 2026 de Uitvoeringswet AI-verordening in internetconsultatie, die liep tot en met 1 juni 2026. Daarin houden bestaande toezichthouders toezicht binnen hun eigen domein, krijgen de AP en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur een coördinerende rol, en is de AP voorzien voor terreinen zonder duidelijke toezichthouder. De wet is nog niet vastgesteld: wie beweert dat de AP je nu al beboet voor artikel 4, loopt vooruit op wetgeving die er niet is.

De boete. Dit cijfer wordt het vaakst verkeerd geciteerd. Artikel 99 somt limitatief op welke bepalingen een bestuurlijke boete kunnen opleveren:

Artikel 4 staat in geen van deze rijen: de verordening koppelt geen eigen boetebedrag aan de AI-geletterdheidsplicht. Voor kmo's geldt bovendien artikel 99, lid 6, waar het maximum het láágste van bedrag en percentage is, niet het hoogste.

Dat is geen vrijstelling. Volgens de Commissie kunnen nationale autoriteiten sancties en andere handhavingsmaatregelen inzetten bij overtreding van artikel 4, evenredig naar aard, ernst en opzet, en wordt handhaving waarschijnlijker als een incident is terug te voeren op onvoldoende getraind personeel.

Het realistische scenario is dus niet dat een inspecteur je trainingsuren komt tellen, maar dat er iets misgaat, bijvoorbeeld klantgegevens in een publieke chatbot, en dat je achteraf moet uitleggen wat je deed om dat te voorkomen. Dan telt je dossier, en tellen ook de AVG, het arbeidsrecht en aansprakelijkheid mee.

Een nuchter stappenplan voor een directie

De AP publiceerde in januari 2025 Aan de slag met AI-geletterdheid en in oktober 2025 een vervolg. De kern is een cyclus van vier stappen. Hieronder in directietaal, met de valkuil per stap.

1. Inventariseer wat er al draait. Welke AI-systemen worden gebruikt, door wie, waarvoor en met welke gegevens? Reken op een verrassing: in de meeste organisaties gebruiken mensen al maanden AI zonder dat het ergens staat geregistreerd. Geen reden voor een verbod, wel het startpunt van je dossier.

2. Bepaal per rol wat nodig is. Een controller die AI op cijfers loslaat, een recruiter die kandidaten voorsorteert en een marketeer die teksten schrijft hebben niet dezelfde kennis nodig. Artikel 4 vraagt letterlijk om die differentiatie. Eén generieke module voor iedereen is precies wat de wet níet vraagt.

3. Train in het echte werk, niet in een cursusmiddag. Hier verdampen de meeste budgetten: een e-learning van twee uur levert een deelnamelijst op en verandert maandagochtend niets. Wat wel werkt is mensen hun eigen terugkerende taak mét AI laten doen, onder begeleiding, en daarna bespreken waar het antwoord klopte en waar het misleidde.

4. Leg vast en evalueer. Registreer per groep wat je deed en wanneer, en zet een evaluatiemoment in de agenda. De AP adviseert een strategische aanpak, bijvoorbeeld met een meerjarig actieplan, omdat AI-geletterdheid geen momentopname is.

Waar wij in dit verhaal staan

Volledige openheid: wij verkopen een AI-product, dus lees deze alinea met die pet op. De sterkste vorm van aantoonbare AI-geletterdheid in een directie is geen certificaat aan de muur, maar leidinggevenden die AI in hun eigen werk gebruiken en kunnen uitleggen waar een antwoord vandaan komt en waar het misgaat. Dat is stap 3 hierboven, en toevallig ook wat wij bouwen. Voor de bredere rol die daarbij hoort, lees wat een AI-native executive is; voor de organisatiekant, AI-adoptie in het MKB. Beide gaan over adoptie, niet over compliance. Verwar die twee niet: onze software maakt je niet compliant, en geen enkele leverancier kan dat beloven. Wat het wel doet, is de gewoonte opbouwen die je daarna kunt vastleggen.

AI Board is jouw persoonlijke AI-assistent die je een AI-native executive maakt: een AI CEO, CFO en CTO op je eigen laptop, gevoed met de data van je bedrijf, en hij wordt scherper naarmate je data groeit. Privacy by design, snel, en vóór op de executives die wachten.

Veelgestelde vragen

Is AI-geletterdheid verplicht?

Ja. Artikel 4 van de AI-verordening verplicht aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen maatregelen te nemen die de ontwikkeling van AI-geletterdheid van hun personeel ondersteunen, en dat geldt sinds 2 februari 2025. Sinds 27 juli 2026 geldt een aangepaste tekst uit Verordening (EU) 2026/1744, waarin expliciet staat dat je géén bepaald niveau bij individuele personen hoeft te waarborgen. Het is een inspanningsverplichting: passende maatregelen nemen, geen eindniveau garanderen.

Geldt AI-geletterdheid ook voor het MKB?

Ja. De verordening kent geen ondergrens voor omvang. Elke organisatie die een AI-systeem "onder eigen verantwoordelijkheid gebruikt" is gebruiksverantwoordelijke, met als enige uitzondering gebruik "in het kader van een persoonlijke niet-beroepsactiviteit". Zakelijk gebruik van ChatGPT of Copilot valt daar dus onder, ook bij tien medewerkers. Artikel 4, lid 2 noemt kmo's zelfs expliciet als groep die de Commissie en de lidstaten moeten ondersteunen.

Is een certificaat nodig voor AI-geletterdheid?

Nee. De Europese Commissie stelt letterlijk: "There is no need for a certificate. Organisations can keep an internal record of trainings and/or other guiding initiatives." De wet schrijft geen aanbieder, cursusduur of keurmerk voor; een interne registratie van je maatregelen volstaat. Certificaten kunnen nuttig zijn als bewijsmiddel, maar zijn nooit wettelijk vereist, en zijn op zichzelf geen bewijs van naleving.

Wat is de boete op AI-geletterdheid?

De AI-verordening koppelt geen eigen boetebedrag aan artikel 4. Artikel 99 somt limitatief op welke bepalingen een bestuurlijke boete kunnen opleveren: maximaal 35 miljoen euro of 7% voor verboden praktijken (artikel 5), 15 miljoen euro of 3% voor onder meer de artikelen 16, 26 en 50, en 7,5 miljoen euro of 1% voor onjuiste informatie aan toezichthouders. Artikel 4 komt in die opsomming niet voor, dus bedragen die specifiek aan AI-geletterdheid worden gekoppeld zijn niet terug te voeren op de verordening. Wel kunnen nationale toezichthouders volgens de Commissie evenredige sancties en andere handhavingsmaatregelen inzetten, zeker als een incident voortkomt uit onvoldoende getraind personeel.

Hoe toon je AI-geletterdheid aan?

Met een dossier, niet met een diploma. Leg vast welke AI-systemen je gebruikt en door wie, welk kennisniveau je per rol nodig acht gegeven het risico, welke maatregelen je per groep nam en wanneer, en wanneer je evalueerde. Dat volgt de vier stappen van de Autoriteit Persoonsgegevens: inventariseren, doelen stellen, uitvoeren en evalueren. Omdat artikel 4 uitdrukkelijk om differentiatie vraagt, is één uniforme module voor de hele organisatie zwakker bewijs dan een gedifferentieerde aanpak.

De wet vraagt minder dan de markt eromheen suggereert, en tegelijk iets dat je niet kunt inkopen: mensen die begrijpen wat ze met AI doen. Een certificaat regel je in een middag. Een directie die AI in het echte werk gebruikt en kan uitleggen waar het antwoord vandaan komt, is de enige versie die onder druk overeind blijft. Zie wat dat betekent met de data van je eigen bedrijf →